अंमळनेरचा किल्ला

जळगाव जिल्हय़ातील चाळीसगावपासून १८ किमी अंतरावर असणारा अत्यंत समृद्ध असा पाटणादेवी परिसर डोंगरभटक्यांना नेहमी भुरळ घालतो. या परिसराच्या तिन्ही बाजूंनी असणारी सहय़ाद्रीची पर्वतशिखरे, त्यामधून खळाळून वाहणारे ओढे-नाले व येथील दाट वनराई पाहून येथे येणारा निसर्गप्रेमी आपले भान हरपून जातो. या भागाचे केंद्रस्थान असणारे आदिशक्ती चंडिकादेवीचे पुरातन मंदिर, पितळखोरे लेणी, बाराव्या शतकातील हेमाडपंती महादेव मंदिर, धवलतीर्थ नावाचा नयनरम्य धबधबा, सीता न्हाणी, शृंगार चावडी, नागार्जुन कोठी नावाची छोटी छोटी लेणी व या जोडीला गौताळा अभयारण्याची नीरव शांतता, या सर्वामुळे हा परिसर पर्यटनसमृद्ध बनला आहे. पण या लेण्यांच्या व देवादिकांच्या साम्राज्यात एक पुरातन किल्ला, मात्र सापत्नपणाची वागणूक सहन करत निमूटपणे उभा आहे. याची नोंद खुद्द येथील ग्रामस्थांनादेखील नाही. प्रवेशद्वार, तटबंदी, बुरूज, बलभीमाचे शिल्प, कातळकोरीव पाण्याची टाकी व शिबंदीच्या घरटय़ांनी सजलेला हा किल्ला आहे कन्हेरगड!

पौराणिक कथेनुसार पार्वतीच्या उजव्या हाताचा पंजा मंदिरा मागील डोंगरावर पडल्यामुळे “वरदहस्त” शक्तीपीठ निर्माण झाले.या ठिकाणी गोविंदस्वामी यांनी देवीची तपश्चर्या केली. देवीने प्रसन्न झाल्यावर तीने वर दिला मी स्वयंभू मुर्तीच्या रुपाने प्रकट होईन. त्याप्रमाणे देवीची मुर्ती गोविंदस्वामीना कुंडात मिळाली. त्यांनी तिची स्थापना मंदिरात केली. या गोविंदस्वामींची समाधी मंदिरा समोर आहे.

पाटणादेवी जवळ असलेली पितळखोरे लेणी निर्मिती सातवहानांच्या काळात झाली असे मानले जाते. त्यानंतर ५ – ६ व्या शतकात वाकटाकांच्या काळात या लेण्यांना पुन्हा उर्जितावथा आली. देवगिरीच्या यादवांच्या काळात हा भाग विज्जलगड या नावाने प्रसिध्द होता. पाटणादेवीचे मंदिर यादवराय खेमचंद्र व गोविंदराज मौर्य यांनी ११२० मध्ये जनतेसाठी खुले केले.

शुन्याचा शोध लावणारे महान गणिती भास्कराचार्य यांचा जन्म व वास्तव्य विज्जलगड परीसरात इ.स.१११४ ते इ.स. ११८५ या काळात होते. त्यांचे सिध्दांत शिरोमणी, करण कुतुहल, वासनाभास्य, भास्कर व्यवहार, विवाहपटल, सर्वोतोभद्र यंत्र, वासिष्ठतुल्य असे ग्रंथ प्रसिध्द आहेत. सिध्दांत शिरोमणी ग्रंथातील लिलावती हा गणितावरील खंड प्रसिध्द आहेत.

कन्हेरगड गौताळा अभयारण्यात आहे.
अंमळनेर हे बोरी नदीकाठी वसलेले जळगाव जिल्ह्यातील मोठे शहर आहे. या ठिकाणी पूर्वीच्या काळी नगरदूर्ग होता; म्हणजे शहराला तटबंदी व बुरुज बांधून संरक्षित केलेले होते. या शहराच्या एकाबाजूस बोरी नदीचे पात्र असल्यामुळे नैसर्गिक संरक्षण होते. ते भक्कम करण्यासाठी नदीच्या बाजूस ही तटबंदी व बुरुज बांधण्यात आले होते. शहराच्या उरलेल्या तीन बाजूस ३ दरवाजे व २० फुटी तटबंदी होती.इतिहासअंमळनेर हा नगरदूर्ग कोणी व कधी बांधला याचा इतिहास उपलब्ध नाही. इस १८१८ मध्ये हा किल्ला पेशव्यांचा प्रतिनिधी माधवराव यांच्या ताब्यात होता. पेशव्यांच्या आज्ञेप्रमाणे माधवरावाने किल्ला ब्रिटीशांच्या ताब्यात देण्याचे ठरविले, पण किल्ल्याचा जमादार अली व त्याच्या हाताखालची अरब फलटण यांनी या गोष्टीला विरोध केला. ब्रिटीश कर्नल हस्कीन्सन मालेगावहून भिल्ल बटालीयन घेऊन अंमळनेरवर चालून आला. त्याने नदीच्या पूर्वेकडून किल्ल्यांवर तोफांचा मारा केला. अली जमादार व त्याच्या सैन्याने प्रयन्तांची शर्त केली. पण ब्रिटीशांनी चारही बाजूंनी त्यांची कोंडी केली होती. दक्षिणेकडील बहादरपूर किल्ल्यावरुन येणारी रसद (व दारुगोळा) ब्रिटीशांनी तो ताब्यात घेतल्यामुळे बंद झाली त्यामुळे अली जमादार व त्याच्या सैन्याने नदीच्या पात्रातून पळून जाण्याचा अयशस्वी प्रयन्त केला, पण ते सर्वजण इंग्रजांचे कैदी बनले.

अंमळनेर शहरातच किल्ल्याचा २० फूट उंच बुलंद दरवाजा व त्याबाजूचे भक्कम बुरुज उभे आहेत. या दरवाजाखालून जाणारा रस्ता बोरी नदी काठावरील संत सखाराम महाराजांच्या समाधी मंदीराकडे जातो. या बाजूने बोरी नदीच्या पात्रात उतरल्यावर किल्ल्याची तटबंदी व त्यावर स्थानिकांनी चढवलेली घरे दृष्टीस पडतात. उजव्या हाताला एक बुरुज दिसतो. नदीवरुन प्रवेशद्वाराकडे परत येताना रस्त्यात देशमुखांचे लाकडी नक्षीकाम असलेले सुंदर दुमजली घर आहे.

admin

Leave a Reply

Next Post

कन्हेरगड

Thu May 2 , 2019
अंमळनेर हे बोरी नदीकाठी वसलेले जळगाव जिल्ह्यातील मोठे शहर आहे. या ठिकाणी पूर्वीच्या काळी नगरदूर्ग होता; म्हणजे शहराला तटबंदी व बुरुज बांधून संरक्षित केलेले होते. या शहराच्या एकाबाजूस बोरी नदीचे पात्र असल्यामुळे नैसर्गिक संरक्षण होते. ते भक्कम करण्यासाठी नदीच्या बाजूस ही तटबंदी व बुरुज बांधण्यात आले होते. शहराच्या उरलेल्या तीन […]
WhatsApp chat
%d bloggers like this: