Amazon Big Sell

नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान

नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान

विदर्भातील गोंदिया जिल्हयात नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान आहे. अंदाजे इ. स. १३०० मध्ये या भागावर गोंड राजांचे राज्य होते. या गोंड आदिवासींचा राजा होता दलपतशाह आणि राणी होती दुर्गावती. या द्रष्ट्या राजदांपत्याने आपल्या प्रजेच्या उदरनिर्वाहासाठी उपयुक्त अशा शेतीचे महत्त्व जाणले होते. परंतु शेतीला लागणाऱ्या पाण्यासाठी लहरी पावसावर अवलंबून राहता येणार नाही हे त्यांनी ओळखले व त्यांनी या भागात विविध ठिकाणी जलाशय व तलाव बांधले. त्यामुळेच भारतातील हा गोंदिया जिल्हा आज ‘तलावांचा जिल्हा’ म्हणून ओळखला जातो. इथल्या या तलावांवर अनेक स्थानिक पक्ष्यांबरोबरच स्थलांतरित पक्षीही येतात. या सर्वांत डौलदार अशा सारस पक्ष्याचीही वर्णी लागते. या पाणवठ्यांमुळेच इथले प्राणीजीवनही समृध्द आहे.

व्याघ्र अभयारण्याचा एक भाग असलेल्या या नवेगाव तलावाने पूर्वी गोंड आदिवासी राज्य त्यानंतर ब्रिटिश राज्य आणि भारताचे स्वतंत्र राज्यही अनुभवले आहे. खूप पूर्वीपासूनच या तलावावर पक्ष्यांचे थवेच्या थवे येतात. जवळच असलेल्या दक्षिण उष्णकटिबंधीय पानगळीच्या जंगलात वाघ, चित्ते, सुस्त अस्वले आणि जंगली बैल असे अनेक वन्यजीव राहतात. या सर्वांसाठी हा तलाव हे एक वरदान ठरले आहे.

इथे तलावाच्या बाजूला असलेल्या ‘संजय कुटीर’ मध्ये राहणे हा एक आगळा वेगळा अनुभव ठरतो. इथल्या खोल्या या झाडांवर असल्यामुळे आपण या घनदाट अरण्याचाच एक भाग होऊन जातो. शहरी गजबजाटापासून दूर अशा निसर्गरम्य वातावरणात मिसळून जातो. इथून अंदाजे २ कि.मी. अंतरावर यूथ होस्टेल आहे. तलावाच्या किनाऱ्याने असंख्य पक्षी आणि पाण्यावर आलेले तहानलेले प्राणी बघत रमतगमत तिथे जाता येते. रात्रीच्यावेळी तर शेकडोंच्या संख्येने लकाकणारे उत्सुक डोळे आपल्याला बघत असतात. हरणांचे हे डोळे निरखणे हा अत्यंत रोमहर्षक अनुभव आहे.

या राष्ट्रीय उद्यानात ‘जंगल सफारी’ ला जाता येते. या जंगलातील प्राणिजगत पाहून कोणीही निसर्गवेडा नि:शब्द होतो. फक्त वाघ किंवा चित्ताच बघण्याच्या आशेने जंगलात जाऊ नका. वाघ दृष्टीस पडला नाही तरी तुमची निराशा होणार नाही कारण हे जंगल इतर अनेक प्राण्यांनी समृध्द आहे. वाघ, चित्ता यासारख्या भक्षक प्राण्याच्या येण्याची खबर इतर छोट्या प्राण्यांकडून मिळते. प्रत्येक प्राण्याचा स्वत:चा असा एक भाग असतो. हा प्राणी इथे आला आहे ही बातमी द्यायला हरणे, सांबर, लंगूर आणि मोरसुद्धा एक विशिष्ट आवाज काढतात. आपण जर नशीबवान असू तर इथे आपल्याला अशा एखाद्या रुबाबदार वाघाचे अथवा चित्त्याचे दर्शन घडते.

छायाचित्रणप्रेमींसाठीसुद्धा नवेगावाचा हा भाग एक आकर्षण ठरतो. महाराष्ट्रात सापडणाऱ्या एकूण पक्ष्यांच्या निम्मे पक्षी नवेगावात हजेरी लावतात. फुलपाखरांच्या अनेक प्रजाती इथे पाहायला मिळतात. त्यामुळेच तुमच्या ‘कॅमेऱ्यासाठी’ इथे मुबलक खाद्य उपलब्ध आहे.

पर्यटकांसाठी विशेष सूचना

नवेगाव दर्शनाचा आनंद तुम्ही कदाचित घेतलाच असेल. परत जाल तेव्हा विदर्भातील प्रसिद्ध संत्री, आंबे, संत्र्याची बर्फी या बरोबरच खोया जिलबीचा आस्वादही जरूर घ्या. इथे हल्दीरामच्या दुकानात मिळणारे, पाहताक्षणी खावेसे वाटणारे अनेक जिन्नस जरूर खाऊन बघा.

भेट देण्याच्या वेळ

ऑक्टोबर १ – जानेवारी ३१ – सकाळी ७ ते संध्याकाळी ६.
फेब्रुवारी १ – जून १५ — सकाळी ७ ते संध्याकाळी ७.
जून १६ – सप्टेंबर ३०.

राहण्याची सोय

M T D C, नवेगाव बांध आणि वनविकास विभागाच्या जागा

हवामान

उन्हाळ्यात कधी कधी तापमान ४००C च्या वर जाते. तर हिवाळ्यात इथे खूप थंडी असते. त्यावेळी गरम कपडे बरोबर न्यावेत.
ऑक्टोबर ते मे या काळात तिथे जाणे उत्तम ठरते. पक्षिनिरीक्षणासाठी नोव्हेंबर ते मार्च हा काळ योग्य आहे.

कसे जाल ?

जवळचे विमानतळ नागपूर येथे आहे. (१५० कि.मी.)
जवळचे रेल्वे स्थानक गोंदिया येथे आहे. (६५ कि.मी.)
जवळचे बस स्थानक नवेगाव येथे आहे. (उद्यानापासून १० कि.मी.)

जवळची ठिकाणे

नागझिरा अभयारण्य (६० कि.मी), इटियाडोह धरण (२० कि.मी.), तिबेटन कॅम्प आणि प्रतापगड (१५ कि.मी.)

ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील प्रमुख राष्ट्रीय उद्यान असून ते चंद्रपूर जिल्हयात आहे. याची स्थापना १९५५ साली झाली व महाराष्ट्रातील सर्वात पहिले राष्ट्रीय उद्यान आहे. उद्यानात आढळणार्‍या मगरी-सुसरी आणि गवा हे इथले मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

अलीकडेच याचे व अंधारी अभयारण्याचे संयुक्तीकरण होऊन त्याचे नाव ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प झाले आहे व राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रही वाढवण्यात आले आहे. अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ११६ चौ.कि.मी. इतके आहे आणि इथले जंगल ५०९ चौ.कि.मी. एवढे आहे.

आजमितीस(सप्टेंबर २०११) अभयारण्यातील रानगव्यांची संख्या १४३ आहे. गवे आणि मगरी-सुसरी येथील प्रमुख आकर्षण आहेतच, त्याचबरोबर व्याघ्रप्रकल्पामुळे वाघांचे आकर्षणही वाढले आहे. सध्या उद्यानात ५० वाघ आहेत. त्याबरोबर बिबट्या , अस्वल , जंगली कुत्री अथवा कोळसून , तरस , उदमांजर आणि विविध प्रकारच्या रानमांजरी. हरणांच्या जातीत, नीलगाय , सांबर , चितळ , भेकर, कोल्हे, चौशिंगा, ससे व खास विदर्भात आढळणारी पिसुरी नावाची हरणाची अतिशय छोटी जात येथे आढळून येते

इथे जवळजवळ १८१ जातींचे पक्षी पाहता येतात. मच्छिमार, गरुड, करकोचे, बगळे, ससाणे, रानकोंबड्या, धनेश, भृंगराज, रॉबिन गोल्डन ओरिओल, भारद्वाज, मोर हे त्यापैकी काही.

ताडोबा जंगल हे उष्णकटिबंधीय शुष्क पानझडीच्या प्रकारात मोडते. साग, बांबू, ऐन, हलई, धावडा, बिबळा, तेंदू, मोहा, खैर अशा विविध प्रकारच्या वृक्षांची या अरण्यात दाटी दिसते.आपली सृष्टी आपले धन भाग.

पाणी

ताडोबा, मोहर्ली व कोळसा अशा तीन वनपरिक्षेत्रात एकूण छोटे मोठे अनेक तलाव आहेत. त्यांपैकी ताडोबा, कोळसा, जामणी, पांगडी, कारवा, पिपरहेटी, बोटझरी, पिपरी, तेलीया, महालगाव, मोहर्ली, जामून झोरा, शिवणझरी, फुलझरी, आंभोरा हे महत्त्वाचे तलाव आहेत.

अंधारी नदीला ताडोबाची जीवनवाहिनी अर्थातच लाईफ लाईन ऑफ ताडोबा असे म्हटले जाते. खातोडा गेट जवळील नाला म्हणजे या नदीचे जन्मस्थान आहे. ही नदी मोहर्ली, कोळसा, मूल मार्गे अभयारण्याच्या बाहेर पडते. या नदीमुळे ताडोबातील वाघ व अन्य वन्यप्राण्यांना नवसंजीवनी मिळाली असून ही नदीच या प्रकल्पातील पाणवठ्याचे मुख्य उगमस्थान आहे. अंधारी नदीच्या प्रवाहात वाघडोह, मोहाचा खड्डा, कळंबाचा डोह, उमरीचा पाटा, तुलाराम हे पाणवठे आहेत.

या प्रकल्पातील वन्यजीवांची तहान भागविणारे अनेक छोटे मोठे नालेसुद्धा आहेत. यात उपाशा नाला, जामून झोरा, तेलीया डॅमचा प्रामुख्याने समावेश आहे. कोसेकणार, आंबट हिरा, काटेझरी, काळा आंबा, चिखलवाही, सांबर डोह, कासरबोडी, जांबून झोरा, आंबेडोह बंधारा, चिचघाट, आंबेगड, गिरघाट, वसंत बंधारा हेही वॉटर होल ताडोबा जंगलात आहेत.

मेळघाट अभयारण्य व व्याघ्रप्रकल्पांपैकी एक. गुगामल राष्ट्रीय उद्यान याच अभयारण्याचे पूर्वीचे गाभा क्षेत्र होते. येथील जंगल प्रकार हा पानगळी प्रकारात येतो. या अभयारण्यात सागाची झाडे मोठ्या प्रमाणावर आहेत.

अमरावती जिल्ह्याच्या उत्तरेकडे सातपुडा पर्वतरांगा असून या रांगांच्या उत्तरेकडे मध्य प्रदेश राज्य आहे. चिखलदरा व धारणी या तालुक्यांतील हा डोंगराळ भाग मेळघाट नावाने ओळखला जात असून याच ठिकाणी हे अभयारण्य आणि व्याघ्रप्रकल्प आहे. या परिसरात कोरकू आदिवासी जमात राहत असून इतरही समाजांचे लोक राहतात. मेळघाटमध्ये ‘सिपना’ (अर्थ सागवान) नदी महत्त्वाची आहे. मेळघाट हा महाराष्ट्रातील एकमेव व्याघ्रप्रकल्प आहे. ह प्रकल्प अमरावती जिल्ह्यात आहे. इथे पट्टेवाले वाघ, बिबळे , रानगवे, सांबरे, भेकरे, रानडुकरे, वानरे, चितळ, नीलगायी, चौशिंगे, अस्वले, भुईअस्वले, रानमांजरे, कृष्णमृग, उडत्या खारी, तरस, कोल्हे, लांडगे, ससे असे पुष्कळ प्राणी आहेत. तसेच इथे मोर, रानकोंबड्या, राखी बगळा, भुरा बगळा, करकोचे, बलाक, बदके इत्यादी पक्षी आहेत. तसेच सर्पगरुड, ससाणे, घार, पोपट, सुगरण, पारवे, बुलबुल, सुतार, मैना असे रानपक्षीही आहेत.
मेळघाट

चिखलदरा.ऑर्ग – मेळघाट अभयारण्य

मेळघाट हा मध्य भारताच्या दक्षिण सातपुडा पर्वत रागांमध्ये वसलेला आहे. ह्या पर्वत रागांना गाविलगड पर्वत रांग असेही संबोधतात. वैराट हे सर्वोच शिखर समुद्र सपाटीपासून ११७८ मीटर उंच आहे. मेळघाटातून खंडू, खापर, सिपना, गाडगा आणि डोलार ह्या पाच नद्या वाहतात आणि पुढे त्या तापी नदीला मिळतात. मेळघाट हे महाराष्ट्र राज्याचे जैवविविधतेचे भंडार आहे. घनदाट जंगलात माखला, चिखलदरा, चीलादारी, पातुल्डा आणि गुगमाळ ही अतिशय दुर्गम ठिकाणे आहेत. मेळघाट हा प्रदेश १९७४ साली राखीव व्याघ्र प्रकल्प म्हणून जाहीर झाला. सद्यस्थितीत प्रकाल्पाअंतर्गत ६७६.९३ वर्ग किलोमीटर भूमी राखीव आहे.
मेळघाटातील दिवाळी

मेळघाटातील दिवाळी ही लक्ष्मीपूजनापासून सुरू होते आणि पुढील दहा दिवस हा सण साजरा होतो.

लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी गाई व म्हशींना जंगलातील नदीवर नेऊन आंघोळ घातली जाते. त्यानंतर नदीवरच कुलदैवताची पूजा केली जाते. घरी परतल्यानंतर सायंकाळी गोठ्यात शिरण्याआधी गाईंच्या पायावर पाणी घातले जाते. यथासांग पूजा केली जाते. लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी बलिप्रतिपदेला दुभत्या जनावरांची विशेष पूजा केली जाते. त्यांना गोडधोड खाऊ घातले जाते. गवळी समाजाच्या दिवाळीत हा दिवस सर्वांत महत्त्वाचा मानला जातो. यादिवशी घरातील सर्वजण नवीन कपडे परिधान करतात. अंगावर घोंगडी घेऊन गाई-म्हशींची पूजा करण्याचीही प्रथा आहे. घरातील सर्व सदस्य या दिवशी गुराख्याच्या पाया पडतात. त्यानंतर गाई, म्हशींचेही पाय धरले जातात. घरातील मायलेकी या गुरांची पूजा करतात. सारे सदस्य गोधनाकडून आशीर्वाद घेतात. पुढील प्रत्येक दिवशी गाई-म्हशींना दूध किंवा दुग्धपदार्थांनी आंघोळ घातली जाते. पुढील सात दिवस हा उत्सव सुरू असतो. गुराख्याला या दिवशी मोठा मान असतो. त्याला गाई, म्हशींचा मालक नवे कपडे देतो. यंदाही लक्ष्मीपूजन आणि बलिप्रतिपदेचा हा आनंद मेळघाट परिसरात अनुभवास आला. काळाच्या ओघात गावेही आधुनिक होत आहेत. मात्र गावकऱ्यांनी परंपरा तितक्याच निष्ठेने जपल्या आहेत. परंपरा या जगण्याचा आधार असतात, असा ग्रामस्थांचा ठाम समज. हाच समज गवळीबांधवांनी पारंपरिक उत्सवप्रियतेतून जपला आहे.

Asha Transcription

About admin

Check Also

महडचा वरदविनायक

Varadvinayak Mahad महडचा वरदविनायक हा अष्टविनायकांपैकी सातवा गणपती आहे. हे स्वयंभू स्थान असून त्याला मठ …

Leave a Reply

Your email address will not be published.