वारुगड

राजा भोज
बांधणाऱ्याचे नाव :
संतोषगडाला ताथवड्याचा किल्ला असे ही म्हणतात.

सह्याद्रीची मुख्य डोंगररांग प्रतापगडापासून तीन भागांमध्ये विभागली गेलेली आहे. शंभूमहादेव रांग, बामणोली रांग आणि म्हसोबा रांग यापैकी म्हसोबा डोंगररांगेवर संतोषगड, वारुगड, महिमानगड आणि वर्धनगड हे किल्ले आहेत. हा सर्व परिसर तसा कमी पावसाचाच मात्र ऊसाच्या शेतीमुळे सर्व परिसर सधन झालेला आहे. सर्व ठिकाणी वीज, दूरध्वनी अशा आधुनिक सुविधा सुद्धा उपलब्ध आहेत.

गड हा तीन भागात विभागला आहे. पहिल्या टप्प्यावर सरंक्षक तटबंदी तर दुसऱ्या टप्प्यावर माचीचा भाग आणि सर्वात वरचा बालेकिल्लाचा भाग आहे.

किल्ला छोटासाच आहे पण तटबंदी ,बुरूज असे पाहण्यासाखे बरेच काही आहे. गडावरून फार दूरच्या प्रदेशावर नजर ठेवता येत असे. पश्‍चिमेस मोळघाट, दक्षिणपूर्व पसरलेली डोंगररांग याच डोंगररांगेवर सीताबाईचा डोंगर व वारुगड आहे.

विजापूरहून होणाऱ्या स्वाऱ्यांना पायबंद बसावा, तसेच स्वराज्याची ही बाजू मजबूत असावी, यासाठी या परिसरात शिवछत्रपतींनी संतोषगड आणि वारूगड हे शिलेदार उभे केले. आग्रा मोहिमेच्या सुमारास वारुगडाचे ठाणे राजांनी जिंकल्याचेही सांगितले जाते. पुढे पेशवाईनंतर ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. त्यांनी गडांच्या वाटा, महाद्वारांच्या कमानी पाडल्या. भग्न अवशेषांमध्ये इथला इतिहास आज विखुरला असला, तरी डोळसपणे पाहताच तो उलगडू लागतो. दोन्ही गडांवरून प्रचंड मोठा मैदानी प्रदेश दृष्टिक्षेपात येतो. दुष्काळात आजही या दोन्ही गडांवरील पाणीसाठा गावकऱ्यांना उपयुक्त ठरतो आहे.
अकराव्या शतकात
सातारा जिल्ह्यातील फलटण आणि माण तालुक्याच्या सीमारेषेवरून सह्याद्रीची महादेव डोंगररांग धावत गेलेली पाहण्‍यास मिळते. ती फलटण तालुक्याच्या सखल भागाच्या दक्षिण अंगाने पुढे जाते. त्या पूर्व-पश्चिम दिशेने धावणाऱ्या डोंगररांगेत वारुगड किल्ला ठाण मांडून बसला आहे.

वारुगडची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ९०६ मीटर आहे. किल्ला ट्रेकींगच्‍या दृष्टीने सोपा आहे. किल्ला माणगंगा नदी जेथे उगम पावते त्या सीताबाईच्या डोंगरात डाव्या कुशीला आहे. वारुगड किल्ला दहिवडी गावाच्या पश्चिमेस वीस मैलांवर स्थित आहे.

वारुगड किल्ला शिवरायांनी बांधला अशी माहिती प्रचलित आहे. विजापूरहून होणाऱ्या स्वाऱ्यांना पायबंद घालण्‍यासाठी, तसेच स्वराज्याची साताऱ्याकडील बाजू मजबूत करावी यादृष्टीने शिवाजी महाराजांनी संतोषगड आणि वारुगड हे दोन किल्ले निर्माण केले. वारुगडचा किल्लेदार परभू जातीचा होता. त्या किल्ल्यावर दोनशे पहारेकरी व बरीच शिबंदी होती. तो किल्‍ला साताऱ्याच्या राजाच्या विठ्ठलपंत फडणवीस याने दोनशे लोक पाठवून दुसऱ्या बाजीरावापासून १८१८ मध्ये घेतला.

वारुगडाचे बांधकाम भक्कम आहे. किल्‍ल्‍याचा मुख्य फलटण दरवाजा गोमुखी बांधणीचा आहे. किल्ल्याच्या कमानी ढासळलेल्या आहेत. तटबंदीतील बुरूजांनाही तडे गेलेले आढळतात. उर्वरित तटबंदी सुस्थितीत आहे. किल्ल्याची विभागणी दोन भागांत करता येते. एक गडाची माची तर दुसरा बालेकिल्ला. बालेकिल्ला आकर्षक आहे. तिथून खालपर्यंत बांधलेली भिंत जमिनदोस्त होत चालली आहे. त्या भिंतीवरूनच बालेकिल्ल्यावर जाण्याची वाट आहे.
वर्ष :
वैराटगड हा सातारा जिल्ह्यात वाई तालुक्यातील किल्ला आहे. वाई पासून ८ कि.मी. अंतरावर आहे. गड आटोपशिर आहे दोन पाण्याचे तळी, एकुण तीन मंदिरे आहेत दोन हनुमानाची आणि एक वैराटेश्वराचे.

वैराटगड हा शिलाहार राजा भोज ह्याने अकराव्या शतकात बांधला. शिवकाळातही किल्ला केवळ एक लष्करी ठाणे म्हणूनच वापरात होता. शिवरायांनी जेव्हा वाई प्रांत जिंकला तेव्हा ह्या परिसरातील वैराटगड, पांडवगड हे किल्ले देखील स्वराज्यात सामील करून घेतले. पुढे १८१८ मध्ये किल्ला इंग्रजांनी ताब्यात घेतला. गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे गडमाथा फारच लहान आहे. गडावर थोड्याफार प्रमाणात काही पडक्या वस्तूंचे अवशेष आहेत. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूस कड्याच्या खालच्या बाजूस पाच ते सहा टाकी आहेत. उजव्या बाजूस छोटी गुहा आहे.

साधारणतः २० ते २५ पायऱ्या चढून आपण गडावर पोहचतो. डाव्या हातालाच मारुतीचे मंदिर आहे. तर मंदिराबाहेर सुद्धा मारुतीची एक मूर्ती आहे. आजुबाजूला काही प्रमाणात चौथरे दिसतात. गडाची तटबंदी अजूनही बऱ्याच प्रमाणात शाबूत आहे. गडावर एक सदर आहे. तिची रुंदी साधारण १० फूट आहे. गडाच्या प्रवेशद्वाराच्या विरुद्ध दिशेला कड्यामध्ये एक खाच आहे ह्यातून म्हसव गावाकडे उतरता येते. त्याच्या जवळच एक उंचवटा आहे. तेथे दगडावर अस्पष्ट असे लिखाण आहे. गडाच्या आजुबाजूला अनेक अवशेष इतस्थतः पसरलेले आढळतात.

Check Also

किल्ले रोहिडेश्वर

सह्याद्रीच्या डोंगररांगेत भोर ते महाबळेश्वर असा एक सुरेख डोंगरमार्ग आहे. या डोंगररांगेत ३ ते ४ …

राजमाची किल्ला

राजमाची किल्ल्याच्या पोटात एक लेणं आहे यालाच ‘कोंडाणे लेणी’ असे म्हणतात. ही लेणी कोंडाणा गावापासून …

राजगड

किल्ले राजगड, हिंदवी स्वराज्याची राजधानी गडांचा राजा, राजियांचा गड राजगड हे शिवाजी महाराजांचे पहिले प्रमुख …

तोरणा

शिवाजी महाराजांनी सुरुवातीच्या काळात जे काही किल्ले घेतले, त्यापैकी एक किल्ला तोरणा. गडावर तोरण जातीची …

Leave a Reply