क्रियापद

क्रियापद

क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद असे म्हणतात.
म्हणून ‘करतो, शिकते, खेळतात’ ही क्रियापदे आहेत.

क्रिया करणार कर्ता असतो व ज्याच्यावर क्रिया घडली त्याला कर्म म्हणतात.

उदा.
रीतीन अभ्यास करतो.

वरील वाक्यात (करतो) म्हणजे करण्याची क्रिया व्यक्त करण्यात आली आहे.

धातूसाधिते :

धातुला विविध प्रत्यय लागूं क्रिया अपुरी दाखविणाऱ्या शब्दांना धातूसाधिते किवा कृदन्ते असे म्हणतात.

उदा.
(1) ती पुस्तक वाचताना अचानक थांबली.
(2) तो खेळताना हसला.

वरील वाक़्यामध्ये खेळताना वाचताना ही धातूपासून तयार झालेली रुपे त्या वाक्याचा अर्थ पूर्ण करू शकत नाही म्हणून त्यांना क्रियापद म्हणत नसून धातुसाधिते म्हणतात.

सकर्मक क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज लागते त्या क्रियापदाला सकर्मक क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.

कर्ता + कर्म + क्रियापद
(1) चिराग क्रिकेट खेळतो
(2) प्रदीप आंबा खातो.

अकर्मक क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज लागत नाही त्याला अकर्मक क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.

कर्ता + क्रियापद
1. राम खातो.
2. शबरी देते.

उभयविध क्रियापद

जे क्रियापद सकर्मक व अकर्मक दोन्ही प्रकारे वापरता येते त्याला उभयविध क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
(1) मी माझा फोन गमावले.
(2) नवीन पुस्तक उघडले.

वरील वाक्यात गमावले, उघडले हे क्रियापद आहे पण पहिल्या वाक्यात फोन हा कर्ता असून दुसऱ्या वाक्यात पुस्तक हा कर्ता आहे. व पुस्तक आणि फोन हे कर्म आहे म्हणजेच उघडले आणि गमावले हे क्रियापद.

अकर्मक क्रियापद असताना ज्याठिकाणी वाक्याचा अर्थ पूर्ण होत नाही त्याठिकाणी विधान पूरकाची आवश्यकता असते. अशा क्रियापदांना अपूर्ण विधान क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
मानसी यंदा शिक्षिका झाली.

वरील वाक्यामध्ये मानसी ही कर्ता आहे. परंतु या वाक्यामध्ये कर्म नाही वरील वाक्यामधून शिक्षिका हा शब्द काढला तर मानसी यंदा झाली. या शब्दापासून काही अर्थबोध होत नाही. थोडक्यात वाक्यातील झाली हे क्रियापद वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यास असमर्थ आहे त्यामुळेच वरील वाक्यात शिक्षिका हा शब्द वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यास पूरक ठरतो. अर्थात आवश्यक ठरतो. अशा विधानपुरक आवश्यकता असणाऱ्या क्रियापदालाचा अपूर्ण विधान क्रियापद असे म्हणतात.
अपूर्ण विधान क्रियापद

कधी कधी वाक्यामध्ये कर्त्यापासून निघालेल्या दोन क्रिया दोन कर्मावर परिणाम करतात किंवा वाक्यातील क्रिया पूर्ण करण्यासाठी कर्माची आवश्यकता असते. तेव्हा त्याला व्दिकर्मक क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
त्याने भिकाऱ्याला पैसे दिले.

वरील वाक्यामध्ये त्याने हा कर्ता असून देण्याची क्रिया हि भिकारी व पैसा या दोन गोष्टीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे वाक्यामध्ये दोन कर्म असून संबंधित वाक्यातील क्रियापद व्दिकर्मक क्रियापद म्हणतात.
व्दिकर्मक क्रियापद

प्रयोजक क्रियापद

जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचा कर्ता ती क्रिया स्वतः करीत नसून दुसऱ्या कोणाच्या तरी प्रेरणेने करतो किंवा कर्त्याला दुसरा कोणी तरी ती क्रिया करण्यास प्रेरित करतो असा अर्थ व्यक्त होत असेल तर त्या क्रियापदाला प्रयोजक क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
रमेश मित्राला शिकवितो.

वरील वाक्यात शिकवितो या क्रियापदामधून मित्राला शिकण्याची क्रिया करण्यासाठी सूरज प्रयत्न करतो असा अर्थ वरील वाक्यामध्ये अभिप्रेत आहे. थोडक्यात चिराग कडून जी क्रिया घडविण्यात येते त्यालाच प्रयोजक क्रियापद असे म्हणतात.

संयुक्त क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी जे क्रियापद धातूसाधिताला सहकार्य करते त्या क्रियापदाला संयुक्त किंवा सहाय्यक क्रियापद म्हणतात.

उदा.
मुले मैदानावर खेळू लागली.

वरील वाक्यामध्ये खेळ हि क्रिया दर्शविली असली तर खेळण्याची यातून क्रिया पूर्ण झालेली दिसत नाही, म्हणून मैदानावर खेळण्याची क्रिया पूर्ण करायची असेल तर खेळ या शब्दधातूला लागली या शब्दाचे सहाय्यक क्रियापद असणे आवश्यक आहे. थोडक्यात क्रियापद धातूसाधित व सहाय्यक या दोन शब्दाच्या संयोगाने तयार झालेली असून अशा क्रियापदाला संयुक्त क्रियापद असे म्हणतात.

अनियमित क्रियापद

जेव्हा वाक्यामध्ये क्रियापदाचा मुळ धातू उपलब्ध नसतो तेव्हा अशा वाक्यातील क्रियापदाला अनियमित किंवा गौण असे म्हणतात.
मराठी भाषेत असे काही धातू आहेत कि ज्यांना काळाची किंवा अर्थाचे प्रत्यय न लावता ते वेगवेगळ्या प्रकारे बोलले जातात. त्यांना अनियमित क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
(1) या दरवाजाने जाऊ नको.
(2) भगवान सर्वत्र आहे.
(3) कॉफी पाहिजे.

वरील वाक्यामध्ये जाऊ, आहे, पाहिजे हि क्रियापदे आहेत परंतू वाक्यात मुळ धातू उपलब्ध नाही म्हणून अशा क्रियापदांना अनियमित क्रियापद असे म्हणतात.

शक्य क्रियापद

वाक्यामधील ज्या क्रियापदाद्वारे कर्त्याची क्रिया करण्याचे सामर्थ्य व्यक्त होते किंवा कर्त्याकडून ती क्रिया करण्याची शक्यता व्यक्त होते त्या क्रियापदाला शक्य क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
(1) मला आता काम करवते.
(2) त्या आजारी माणसाला आता थोडे बसवते.
(3) मला दररोज 10 कि.मी. चालविते.

वरील वाक्यामध्ये करवते, बसवते, चालवते या क्रियापदामुळे कर्त्याची क्रिया करण्याची शक्यता दिसून येते. म्हणून त्यांना शक्य क्रियापदे म्हणतात.

भावकर्तृक क्रियापद

क्रियापद म्हटले कि त्या शब्दामध्ये कोणती तरी क्रिया अंतर्भूत असते आणि हि क्रिया करण्यासाठी कर्ता आवश्यक असतो. अशा काही वाक्यामध्ये क्रियापदाचा मूळ अर्थ किंवा भाव हा क्रियापदाचा कर्ता मानला जातो. अशा क्रियापदाला भावकर्तृक क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
(1) मी सात वाजताच उजाडले.
(2) ऊन लागल्यामुळे त्याला मळमळले.

वरील वाक्यामध्ये उजाडले, मळमळले हि क्रियापदे आहेत या क्रियापदाने दर्शविलेली क्रिया कोणी घडून आणली याचा आपणास बोध होत नाही. थोडक्यात वाक्यामध्ये स्वतंत्रपणे कर्ता दिसत नाही अशा वाक्यात क्रियापदाचा भाव करता मानला जातो, अशा क्रियापदांना भावकर्तृक क्रियापदे म्हणतात.

करण व अकरण रूप क्रियापद

जेव्हा वाक्यातील विधान हे होकारार्थी तर दुसऱ्या वाक्यातील विधाने नकारार्थी असते अशा होकारार्थी क्रियापदाला करण रूप क्रियापद तर नकारार्थी क्रियापदाला अकरण रूप क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
(1) नेहमी खरे बोलावे.
(2) केव्हाही खोटे बोलू नये.

वरील वाक्यामध्ये पहिल्या वाक्यामध्ये होकारार्थी तर दुसऱ्या वाक्यामध्ये नकारार्थी क्रियापद दिसते त्याला करण व अकरण रूप क्रियापद असे म्हणतात.

साधित क्रियापद- सिद्ध क्रियापद

जेव्हा नामे, विशेषणे, क्रियापदे व अव्यये इत्यादीना प्रत्यय लागून क्रियापदे तयार होतात व त्यांचा उपयोग वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी केला जातो त्याला साधित क्रियापदे म्हणतात तर शब्दाच्या मुळ धातूंना प्रत्यय लागून जी क्रियापदे तयार होतात त्यांना सिद्ध क्रियापद असे म्हणतात.

उदा.
(1) तो माझा पैसे हाताळतो.
(2) असे देखिल काहितरी शिकल्याचे आठवते.

वरील वाक्यामध्ये हाताळणे व आठवते हि क्रियापदे शब्दयोगी अशा विविध जातीचे अव्यय पासून तयार झालेल्या धातूंना साधित धातू त्यापासून तयार झालेल्या क्रियापदांना साधित क्रियापदे म्हणतात तर उठला, बघतो, जा, खा, ये, कर इत्यादी धातूपासून उठला म्हणजे उठवणे, बघतो म्हणजे बघणे, खा म्हणजे खाणे, कर म्हणजे करणे, इत्यादी क्रियापदे तयार होतात, त्यांना क्रियापदे म्हणतात.

READ  आख्यातार्थ
%d bloggers like this: