वर्णविचार

वर्णविचार

 

वर्णविचार
बोलताना निघणाऱ्या मूळध्वनीला वर्ण असे म्हणतात.

ज्या शब्दाचे पृथक्करण होत नाही त्यास वर्ण म्हणतात.

बोल्यानंतर शब्द हवेत विरून जातात म्हणून लिखित स्वरूपत त्यांना ‘ध्वनी चिन्हे’ किंवा ‘अक्षरे’ असे म्हणतात.

मराठी भाषेत एकूण ४८ मूळ वर्ण आहेत.

वर्णांचे पुढील प्रमाणे तीन प्रकार आहेत :

(1) स्वर
(2) स्वरादी
(3) व्यंजने


स्वर

(1) ज्या वर्णांचा उच्चार दुसऱ्या वर्णांच्या मदती शिवाय म्हणजेच मुखातील कोणत्याही अवयवाशी स्पर्श न होता केला जातो त्यांना ‘स्वर’ असे म्हणतात.

(2) या वर्णमालेतील ‘अ’ पासून ‘औ’ पर्यंतच्या बारा वर्णांना स्वर असे म्हणतात.

(3) स्वरांचा उच्चार करताना आपले तोंड उघडे व पसरलेले असते, म्हणजे स्वरोच्चाराच्या वेळी हवेचा मार्ग अडवलेला नसतो.

(4) स्वर म्हणजे नुसता सुर.

स्वरांचे प्रकार :

(a) उच्चारावरून पडणारे दोन प्रकार

(1) ऱ्हस्व स्वर :- ज्यांचा उच्चार करायला कमी वेळ लागतो त्यांना ‘ऱ्हस्व स्वर’ म्हणतात.
उदा. – अ, इ, उ, ऋ, ऌ

(2) दीर्घ स्वर :- ज्यांचा उच्चार करायला जास्त वेळ लागतो त्यांना ‘दीर्घ स्वर’ म्हणतात.
उदा. – आ, ई, ऊ

(b) उच्चारस्थानावरून पडणारे प्रकार

(1) सजातीय स्वर :- एकाच उच्चारस्थानावरून उच्चारले जाणारे वर्ण.
उदा. अ-आ, इ-ई, उ-ऊ

(2) विजातीय स्वर :-भिन्न उच्चारस्थानावरून उच्चारले जाणारे वर्ण.
उदा. अ-इ, आ-ए, इ-ऊ, अ-औ


स्वरादी

(1) ज्या वर्णाच्या उच्चाराआधी स्वराचा उच्चार करावा लागतो, त्यांना स्वरादी म्हणतात.
उदा – अं, अ:

(2) अं व अ: या दोन वर्णांना स्वरादी असे म्हणतात.

(3) यात अनुस्वार (._) व विसर्ग (:) असे दोन उच्चार आहेत.

(4) अनुस्वार व विसर्ग याचा उच्चार करताना या वर्णाच्या अगोदर स्वर येतो म्हणून त्यांना ‘स्वरादी’ असे म्हणतात.


व्यंजन

ज्या वर्णाचा उच्चार स्वराचे साह्य घेऊन होतो त्यास व्यंजन म्हणतात.

(1) मराठी वर्णमालेतील ‘क, ख… पासून ह, ळ’ पर्यंतचे वर्ण व्यंजने आहेत.

(2) व्यंजने अपूर्ण उच्चाराची आहेत हे दाखवण्यासाठी त्यांचा पाय मोडून लिहितात.

(3) आपण जेव्हा क, ख, ग असा उच्चार करतो तेव्हा त्यात ‘अ’ हा स्वर मिसळुन आपण त्याचा उच्चार करतो.

(4) उदा : व् + अ = व

व्यंजनाचे प्रकार
(1) उच्चारावरून पडणारे प्रकार

a) कठोर :
जे वर्ण उच्चारायला कठीण असतात, त्यांना कठोर वर्ण म्हणतात.

उदा. क, ख, च, छ, ट, ठ, ज्ञ, थ, प, फ, श, ष, स.

b) मृदु :
ज्या व्यंजनांचा उच्चार हळुवार असतो किंवा नाजूक असतो त्यांना मृदु वर्ण म्हणतात.

उदा. ग, घ, ड, ज, झ, त्र, इ, ढ, ण, द, ध, न, ब, भ, म, य, र, ल, व, ह आणि ळ

(2) उच्चस्थानावरून पडणारे प्रकार

a) तालव्य :
जेव्हा च, छ, ज आणि झ वर्गातील वर्णांस ‘य’ हा वर्ण लागून उच्चार होत असेल तर त्याचा समावेश तालव्य गटात होतो.

उदा. छडी, छाटणे, छिथू/छीथू, छूट, छोकरी.

b) दंततालव्य :
जेव्हा च, ज, झ वर्णांस ‘अ’ हा वर्ण लागून त्याचा उच्चार होत असेल तर त्याचा समावेश दंत तालव्य गटात होतो.

उदा. चिरणे, चीड, चेटूक, चैन, झिरपणे, झीट, झेंडू, जिरणे, जीभ, जेवण, जैत

 

READ  शब्दयोगी अव्यय
%d bloggers like this: