जंजाळा

बांधणाऱ्याचे नाव :राजा विक्रमादित्य
या किल्ल्याला बैतालवाडी किल्ला असेही म्हणतात. सहाव्या शतकात गुप्त घराण्याचा राजा विक्रमादित्यने हा किल्ला बांधल्याचा इतिहास असून सोयगावपासून सुमारे किमी अंतरावर आहे. उंडणगावहून हळदाकडे जाताना हा किल्ला लागतो. पायथ्याशी वाडी नावाचे गाव असून यास वाडीचा किल्ला असेही म्हणतात. यात प्रवेश करण्यासाठी असलेल्या दरवाजास वाडी दरवाजा, तर दुसऱ्यास हळदी दरवाजा म्हणतात. किल्ल्यात पाण्याचे टाके, घोडपागा, मशीद, भग्न राजवाडा आदी अवशेष दिसतात. खराब रस्त्यामुळे पर्यटक येथे जाणे टाळतात. अजिंठा डोंगररांगातील हे सर्वात उंच ठिकाण आहे.

पहिल्या महादरवाज्यात पाऊल पडताच करकरीत तटबंदी, अवाढव्य बुरूजांचा भरभक्कम पहारा, बुरूजांच्या आत असलेली दारू कोठाराची अनोखी रचना पाहून डोळ्याचे पारणे फिटते. मुख्य डोंगरावरील व्याघ्रशिल्प प्रेक्षणीय होते.

पहारेकऱ्यांच्या देवडय़ा ऐसपैस आणि चांगल्या स्थितीत आहेत. शत्रूवर मारा करण्यासाठी प्रत्येक तट-बुरुजात जंग ठेवलेल्या, तसेच विविध जागी गुप्त खिडक्या ही पाहायला मिळतात. त्यानंतर दिसतो तो बालेकिल्ला. डावीकडे वटवाघळांच्या वास्तव्याचे खांबटाके दिसतात. उजवीकडे पहारेकर्‍यांचा बुरुज दिसतो. या किल्ल्यासारखी भक्कम तटबंदी दुसरीकडे क्वचितच पाहायला मिळेल.

माथ्यावर सुंदर नक्षीकाम असणारी गोल झरोका असणारी घुमटासारखी उद्ध्वस्त वास्तू दिसते.

पश्चिमेला वेताळवाडी धरणाचे विहिंगम दृश्य दिसते. पलीकडे वैशागड आहे. पश्चिमेचा महाकाय बुरूज आणि अवाढव्य द्वाराची बांधकामं भव्य दिव्य दिसतात.

आकाराने मध्म असूनही कातळशिल्पांनी अगदी मनापासून सजवलेला हा किल्ला पाहण्यासाठी पर्यटक आवर्जून येऊ लागले आहेत. बालेकिल्ल्यातील अंबरखान्याची इमारत आकर्षण आहे. जवळच नमाजगीर नावाची इमारत सुंदर नक्षीकामाने सजलेली आहे.

औरंगाबाद जिल्ह्यातील सोयगाव तालुक्यात वैशागड उर्फ जंजाळा उर्फ तलतमचा किल्ला या नावाचा विस्ताराने प्रचंड असलेला किल्ला आहे. या किल्ल्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे जंजाळा गावाच्या दिशेने हा भूदुर्ग आहे तर इतर तीन बाजूने हा किल्ला डोंगरी किल्ला आहे. या किल्ल्याचा विस्तार त्यावरील अवशेष, ३ तलाव पहाता या किल्ल्यावर पूर्वी मोठ्या प्रमाणात वस्ती असावी. या किल्ल्या जवळील डोंगरात असलेले घटोत्कच लेण आहे. त्यावरून या भागाचे ऎतिहासिक महत्व सिध्द होते.

घटोत्कच लेण्यातील शिलालेखात अशमाकच्या राजकन्येचा उल्लेख आहे. वाकटाक नरेशाचा मंत्री वराहदेव याने ही लेणी इ.सनाच्या ५ व्या शतकात खोदवली अशी माहिती दिलेली आहे. जंजाळा गावाचे पूरातन नाव जिंजाला होते.

इ.स.१५५३ मध्ये अहमदनगरच्या बुर्‍हान निजामशहाने हा गड जिंकून घेतला. त्यानंतर इ.स.१६३१ मध्ये शहाजहानने हा किल्ला जिंकला.

जंजाळा गाव व किल्ला यांच्या मधे घटोत्कच ही लेणी आहेत. हि बौध्द लेणी आहेत. या लेण्यातील दर्शनी दालन प्रशस्त असून त्याला २० खांब आहेत. मधल्या दोन व कोपऱ्यातील दोन खांबांचा आकार व त्यावरील नक्षी इतरांपेक्षा वेगळी आहे. दालनाच्या डाव्या बाजूला बुध्दमूर्ती व शिलालेख आहे. त्यात अशमाकच्या राजकन्येचा उल्लेख आहे. वाकटाक नरेशाचा मंत्री वराहदेव याने ही लेणी इ.सनाच्या ५ व्या शतकात खोदवली अशी माहिती दिलेली आहे. गाभाऱ्यात बुध्दाची आसनस्थ मूर्ती आहे.आसनाखाली हरणे व मधे धर्मचक्र आहे.

About takmukteshwar

Check Also

शिवनेरी किल्ला

शिवनेरीचा हा प्राचीन किल्ला महाराष्ट्र राज्यात जुन्नर गावाजवळ, पुण्यापासून अंदाजे १०५ किलोमीटरवर आहे. शिवनेरी हे …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *